Ik ben deze week, vanaf vanavond, bij een conferentie. Maar ik wilde dit nog wel delen. De meeste plaatjes had ik voor iets anders toch al gemaakt. Gaat over de sancties op de handel met Rusland.
- Sancties tegen Rusland worden nog steeds op grote schaal omzeild…
- …maar effectiviteit lijkt wel iets verbeterd
- Russische export naar India is sinds 2023 sterk gegroeid
- Onze energie-intensieve industrie betaalt een hoge prijs
In het verleden heb ik een paar keer plaatjes gemaakt van de export van Duitsland naar Rusland en omringende landen. Vanwege de sancties tegen Rusland is de uitvoer vanuit EU-landen sterk teruggevallen. Maar de mens is creatief. Veel goederen lijken Rusland via een omweg alsnog te bereiken. Ik heb mijn plaatjes nog maar eens ge-update. Daarbij heb ik in eerste instantie gekeken naar cijfers uit officiële Duitse bron over de handel met Armenië, Georgië, Kazachstan, Kirgizië, Moldavië, Oezbekistan, Servië, Tadzjikistan, Turkije en Wit-Rusland. De omvang van de handel tussen Duitsland en deze landen verschilt enorm. Sommige van deze landen zijn daarom cijfermatig niet erg relevant, maar het patroon van de handel tussen Duitsland en deze landen is dat dan vaak wel.
De eerste grafiek laat zien dat de Duitse export naar Rusland fors is gedaald na het uitbreken van de oorlog. (De verticale lijn in al mijn grafieken staat in februari 2022, de maand waarin de Russen Oekraïne binnenvielen.)
De volgende grafieken laten de Duitse export naar enkele van de genoemde andere landen zien.
Ik heb ook geprobeerd cijfers te zoeken van de export van deze landen naar Rusland. Dat valt nog niet mee. Maar hier is een plaatje van de Armeense export naar Rusland (oorspronkelijk uit Armeense bron). Die lijken te suggereren dat het land, zoals verwacht, gewoon een doorvoerplaats is voor Duitse en andere EU-goederen naar Rusland.
Kazachstan en Turkije zijn van de genoemde groep landen de grote exporteurs naar Rusland. Hier is het plaatje van de Kazachstanse export naar Rusland.
En hier een plaatje van de Turkse export naar Rusland. Het lijkt erop dat die export de laatste tijd sterk is teruggevallen. Dat is wonderlijk, want de Duitse uitvoer naar Turkije ligt sinds de start van de oorlog structureel ca. EUR 750 mln per maand hoger dan voor de oorlog. Zou het bewaken van de sancties toch succesvol zijn? Of zouden de douanedocumenten ‘aangepast’ worden?
Wit-Rusland is ook een interessant geval. Als bondgenoot van Rusland is dat land geen evidente kandidaat voor ‘omweg handel’, maar aanvankelijk gebeurde dat toch. Inmiddels niet meer, zo te zien.
Optellend
Het volgende plaatje laat de ontwikkeling zien van de Duitse exportwaarde naar Rusland enerzijds en naar negen van de tien genoemde landen anderzijds (Wit-Rusland is weggelaten).
Het volgende plaatje telt beide reeksen op en laat het totaal zien over periodes van 12 maanden. De conclusie die zich opdringt, is dat de sancties op de export naar Rusland slechts zeer ten dele effectief zijn. Ze lijken de laatste anderhalf jaar wel effectiever te zijn geworden.
Ook aan de importzijde
De sancties hebben niet alleen invloed op de export, ook de import uit Rusland is heel fors gedaald.
De gedaalde import door Duitsland en andere EU-landen stelt Rusland uiteraard voor een groot probleem. Het land heeft de inkomsten nodig, maar de infrastructuur was er niet op ingericht direct andere afzetmarkten te vinden. De volgende grafiek is gebaseerd op de statistieken van China en India. Vooral de import van India uit Rusland is interessant. Het heeft een poosje, ca. een jaar, geduurd voordat Rusland een toenemende export naar India op gang wist te brengen, maar inmiddels gaat het om aanzienlijke bedragen.
Een oordeel
Ik begrijp heel goed dat wij sancties hebben ingesteld. Vanaf het begin heb ik geschreven dat de wetenschappelijke literatuur niet erg optimistisch stemt over de effectiviteit van zulke economische sancties als het doel is een militaire agressor op andere gedachten te brengen. Met regelmaat hoor ik ‘sanctie-experts’ beweren dat al die sanctiepakketten heel erg effectief zijn en Rusland veel pijn doen. Dat ze zeer vervelend zijn voor de Russen lijkt me evident. Eveneens evident lijkt me dat veel sancties omzeild worden. Een andere vraag is hoeveel die sancties ons eigenlijk kosten.
Een ding is helder. De Europese gasprijs is nu structureel hoger dan voor de oorlog, zowel in absolute zin, maar ook in relatieve zin ten opzichte van de gasprijs in de VS. In het volgende plaatje laat ik de verhouding zien tussen de Europese gasprijs (TTF) en de Amerikaanse (Henry Hub). Voor alle problemen was de Europese gasprijs even hoog tot twee keer zo hoog als de Amerikaanse. Inmiddels ligt het dicht bij vier keer, al is dat wel het laagste niveau sinds de Russische inval in Oekraïne.
Voor energie-intensieve industrie is dat allemaal heel vervelend. Vooral Duitsland heeft veel energie-intensieve industrie. Aardgas voorziet in 30% van het energieverbruik in de Duitse industrie en is daarmee de belangrijkste energiebron voor de sector. Het laatste plaatje laat indices zien van de Duitse industriële productie. De productie in de vijf meest energie-intensieve sectoren ligt ca. 20%-25% lager dan het hoogtepunt van voor de pandemie. Ik schat dat die vijf meest energie-intensieve sectoren goed zijn voor een kleine 1 miljoen banen, die een hogere arbeidsproductiviteit hebben dan elders in de economie. Wat in het plaatje opvalt is dat de in absolute en relatieve zin gedaalde Europese gasprijs niet heeft geleid tot een stijging van de productie. Is die productie voor goed verloren?
Afsluitend
Ik begrijp goed dat we economische sancties tegen Rusland hebben ingesteld. De sancties op het gebied van export naar Rusland worden echter in hoge mate omzeild. Ook heeft Rusland vooral in India een nieuwe en veelbelovende exportmarkt gevonden. Dat is een belangrijke, structurele verandering in de geo-economie. Als onze relatie met Rusland zou normaliseren wanneer de oorlog stopt, zijn de mondiale handelspatronen structureel veranderd. De prijs die we zelf betalen voor onze sancties vind ik vrij hoog. Maar dat is een politieke keuze.